تحلیل و نقد آرای امیرمعزی دربارۀ صفار قمی ‏و کتاب بصائر الدرجات

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

‏ استادیار، پژوهشکدۀ مهدویت وآینده‌پژوهی، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی ، قم، ایران.‏

10.22081/jm.2026.74288.1136

چکیده

محمدعلی امیرمعزی، شرق‌شناس و شیعه‌پژوه، با رویکردی پدیدارشناسانه به تحلیل تشیعِ متقدم پرداخته و در آثار خود، مدعی عدم اقبال عالمان به کتاب بصائرالدرجات صفار قمی، تحریف متن و تحول تاریخی تشیع شده است. این پژوهش با روش تحلیلی - انتقادی، سه ادعای اصلی وی را مورد نقد قرار داده است: نخست، ادعای عدم استقبال از بصائرالدرجات که باوجود 53 نسخۀ خطی از سده‌های مختلف و استنادات عالمانی چون کلینی و شیخ طوسی رد می‌شود؛ دوم، ادعای تحریف کتاب که ناشی از اشتباه در تفکیک اسناد نسخه‌نویسان از متن اصلی است؛ و سوم، دسته‌بندی نادرست تشیع به دوره‌های باطنی‌گرا و عقل‌گرا که با شواهد تاریخی، ازجمله آثار فقهی متقدم، تداوم نقل فضایل ائمه و تأکید معصومین(ع) بر عقل در تضاد است. روش‌شناسی امیرمعزی با تعمیم نادرست یافته‌های محدود، غفلت از قراین تاریخی و تأثیرپذیری از پیش‌فرض‌های شرق‌شناسانه، به نتایج نادرستی انجامیده است؛ حال‌آنکه تشیعِ متقدم به‌طور هم‌زمان به ابعاد باطنی و عقلی توجه داشته است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Assistant Professor, Research Institute of Mahdaviyat and Future Studies, Islamic Sciences and ‎Culture Academy, Qom, Iran (Corresponding Author).‎

نویسنده [English]

  • Mohammad Shahbaziyan
Assistant Professor, Research Institute of Mahdaviyat and Future Studies, Islamic Sciences and ‎Culture Academy, Qom, Iran (Corresponding Author).‎
چکیده [English]

Mohammad Ali Amir-Moezzi, an Orientalist and scholar of Shi'ism, has analyzed early Shi'ism through a phenomenological approach. In his works, he posits claims regarding the lack of scholarly reception of Saffar al-Qummi’s Basa’ir al-Darajat, the distortion of its text, and an evolutionary historical transformation within Shi'ism. This research, employing an analytical-critical method, critiques his three primary claims: first, the claim of the lack of reception for Basa’ir al-Darajat, which is refuted by the existence of 53 manuscripts from various centuries and its citations by scholars such as Kulayni and Shaykh Tusi; second, the claim of textual distortion, which stems from a failure to distinguish between scribal annotations and the original text; and third, the incorrect categorization of Shi'ism into "esotericist" and "rationalist" periods, which contradicts historical evidence, including early jurisprudential works, the continuous transmission of the virtues of the Imams, and the emphasis placed by the Infallible Imams on reason. Amir-Moezzi’s methodology, characterized by the faulty generalization of limited findings, the neglect of historical evidence, and an adherence to Orientalist presuppositions, has led to inaccurate conclusions; whereas early Shi'ism simultaneously addressed both esoteric and rational dimensions.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Shi'a Hadith
  • Basa'ir al-Darajat
  • Saffar al-Qummi
  • Amir-Moezzi
  • Bibliography
  • Esoteric Shi'ism
  • Rationalist Shi'ism

مراجع

ابن أبی‌الحدید، عبدالحمید. (1404ق). شرح نهج البلاغه. قم: آیت الله مرعشی نجفی.
ابن‌بابویه، محمد بن علی (صدوق). (1395ق). کمال الدین و تمام النعمة (محقق: علی‌اکبر غفاری، ج1). تهران: اسلامیه.
ابن‌بابویه، محمد بن علی (صدوق). (1413ق). من لا یحضره الفقیه (محقق: علی‌اکبر غفاری، ج1، 2). قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
ابن‌داوود حلی. (1383). رجال. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
اربلی، علی بن عیسی. (1381ق). کشف الغمة فی معرفة الائمه (ج1). تبریز: بنی‌هاشمی.
امیرمعزی، محمدعلی. (13۹۰). صفار قمی و کتاب بصائرالدرجات. امامت‌پژوهی، 1(۴)،
صص ۸1‑111.
انصاری، حسن. (1397). چند نکته دربارۀ گفت‌وگوی اخیر با استاد دانشمند آقای دکتر محمدعلی امیر معزی. ا:
https://ansari.kateban.com/post/3813
برنجکار، رضا؛ رضایی، محمدجعفر. (1396). نقش امامان معصوم در پیدایش و گسترش علم کلام. کلام اسلامی، 26(104)، صص 82-49.
بهادرزاده، پروین؛ فتاحی‌زاده، فتحیه؛ و احدیان، مریم. (1398). بررسی میزان صحت انتساب غلوّ در احادیث کتاب بصائرالدرجات؛ مطالعۀ موردی روایات قدرة الائمة. پژوهشنامۀ کلام، 6(10) صص 123‑146.
ثقفی، ابراهیم بن محمد. (1395 ق). الغارات (ج1). تهران: انجمن آثار ملی.
جازاری معمویی، سعید. (1392). روش‌شناسی شیعه‌پژوهی پروفسور محمدعلی امیر معزی. مطالعات ایرانی اسلامی، 2(6) صص 175‑190.
جعفری ربانی، مجید. (1394). جستاری دربارۀ بصائرالدرجات. قم : انتشارات امامت اهل‌بیت^.
جوادی آملی، عبدالله. (1398). منزلت عقل در هندسۀ معرفت دینی. قم : اسراء.
حر عاملی، محمد. (1389). پیراستگی معصوم از فراموشی و خطا. قم: نشر ادیان.
حلی، حسن بن یوسف بن مطهر. (1411ق). خلاصه الاقوال (مصحح: محمدصادق بحرالعلوم، چاپ دوم). نجف اشرف: دارالذخائر.
حمیری، عبدالله. (1413ق). قرب الاسناد. قم: آل البیت^.
خویی، ابوالقاسم. (1413ق). معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة (ج16). بی‌نا: بی‌جا.
راوندی، سعید بن هبةالله. (1409ق). الخرائج و الجرائح (ج2). قم: مؤسسۀ امام مهدی#.
رحیمی، جعفر. (1393). جایگاه محمد بن حسن بن صفارو کتاب بصائرالدرجات در میراث حدیثی شیعه. مطالعات قرآن و حدیث سفینه، 12(45)، صص 81‑114.
سبحانی تبریزی، جعفر. (1412ق). علی هدی الکتاب و السنة و العقل (ج3). قم: المرکز العالمی للدراسات الإسلامیة.
سند، محمد. (1429ق). بحوث فی مبانی علم الرجال. قم: مدین.
شبیری زنجانی، سید محمدجواد. (1429ق). توضیح الأسناد المشکلة فی الکتب الأربعة (أسناد الکافی) (ج1). قم: دارالحدیث.
شبیری زنجانی، سید محمدجواد. (1391). گزارش تصحیح اسناد بصائرالدرجات، همراه با معرفی پاره‌ای از نسخه‌های خطی بصائر. کتاب شیعه، 3(6)، صص 25-33.
صفار قمی، محمد بن حسن. (1439ق). بصائرالدرجات (مقدمه و محقق: محمدکاظم محمودی، ج1). اصفهان: دفتر تبلیغات اسلامی.
صفار، محمد بن حسن. (1404). بصائرالدرجات فی فضائل آل محمّد (محقق: محسن بن عباسعلی کوچه‌باغی، ج1). قم: مکتبة آیة‌الله المرعشی النجفی.
صفدی، صلاح‌الدین خلیل بن أیبک. (1۴2۰ق). الوافی بالوفیات (محققان: احمد الارناؤوط و ترکی مصطفى، ج۶). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
طوسی، محمد بن حسن. (1411ق). الغیبة (مصححان: عبادالله تهرانی و علی‌احمد ناصح). قم: دار المعارف الإسلامیة.
طوسی، محمد بن حسن. (1420ق). فهرست کتب الشیعة. قم: مکتبة المحقق الطباطبایی.
طهرانی، آقابزرگ. (1403ق). الذریعة إلی تصانیف الشیعة (ج3). لبنان: دار الأضواء.
کامیاب، مسلم. (1404). تحلیل محتوای روایات مهدوی کتاب بصائرالدرجات. مطالعات و تحقیقات حدیثی، 2(3)، صص 115‑152.
کشی، محمد بن عمر. (1363). اختیار معرفة الرجال. قم: مؤسسة آل البیت^.
کلباسی، روح‌الله؛ احمدی‌فروشانی، سید علی. (1403). واکاوی مرجعیت دینی اهل‌بیت^ در بصائرالدرجات. تحقیقات کلامی، 12(46)، صص ‎119‑139 .
کلباسی، محمد. (1422ق). الرسائل الرجالیة (ج3). قم: دارالحدیث.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1407). الکافی (مصحح و محقق: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، ج1، 2، 5، 7). تهران: اسلامیه.
لجنة علمی مؤسسه امام صادق×. (1418ق). موسوعة طبقات الفقهاء (با اشراف علامه فقیه جعفر سبحانی، ج8). قم: مؤسسۀ امام صادق.
مامقانی، عبدالله. (بی‌تا). تنقیح المقال (ج3). قم: موسسة آل البیت لإحیاء التراث.
مفید، محمد بن نعمان. ‌(1413ق). الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد (ج1، 2). قم: کنگرۀ شیخ مفید.
نجاشی، احمد بن علی (1407ق). رجال. قم: انتشارات جامعۀ مدرسین.
نعمانی، محمد بن ابراهیم. (1397). الغیبة (محقق: علی‌اکبر غفاری). تهران: مکتبة الصدوق.
نیومن، اندرو. (1386). دورۀ شکل‌گیری تشیع دوازده‌امامی (گفتمان حدیثی میان قم و بغداد). قم: شیعه‌شناسی.
Kohlberg, Etan. (1983). Shi'i Hadith (A. F. L. Beeston, Ed.). Arabic Literature to the End of the Umayyad Period (pp. 299‑307). Cambridge: Cambridge University Press.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار