تحلیل و ارزیابی دیدگاه‌های‌ ساشادینا دربارۀ مهدویت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری مبانی نظری اسلام، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران (نویسنده مسئول).‏

2 استادیار، گروه مبانی نظری اسلام، دانشگاه تهران، تهران، ایران.‏

10.22081/jm.2026.74996.1144

چکیده

آموزۀ مهدویت از بنیادی­ترین باورهای شیعه است که عبدالعزیز ساشادینا از اندیشمندان اسلام­شناس شیعۀ مقیم غرب، با رویکرد تاریخی به تحلیل آن پرداخته است. این پژوهش با هدف تحلیل، ارزیابی و نقد دیدگاه­های مهدوی ساشادینا و ارزیابی روش­شناختی او نگاشته شده است. این مقاله با رویکردی تحلیلی ـ انتقادی، نخست روش تاریخی ساشادینا را تحلیل و ارزیابی کرده و سپس دیدگاه­های او را دربارۀ موضوعاتی مانند تکوین نظریۀ غیبت، تقسیم آن به صغری و کبری، چگونگی تعیین نایب سوم، و نیز هدف از شکل­گیری و پایان‌یافتن نیابت، با استناد به منابع شیعی مورد نقد و بررسی قرار داده است. رویکرد تاریخی ساشادینا دیدگاه­های او را در مسائل مهدوی تحت تأثیر قرار داده است. ابداعی‌دانستن تقسیم دو غیبت توسط فقها، تأثیرگذاری عوامل سیاسی و اجتماعی بر تکون آموزۀ غیبت و دخالت ابوسهل نوبختی در انتصاب نایب سوم، ازجمله دیدگاه­های تاریخی اوست که با دیدگاه شیعه دراین‌باره سازگاری ندارد. اکتفاکردن به روش تاریخی، در تحلیل و تبیین آموزه­های اعتقادی، کارآمدی ندارد و برای پرهیز از بدفهمی، باید با رویکرد پدیدارشناختی و رجوع به منابع معرفتی همراه شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

An Analysis and Evaluation of Sachedina’s Perspectives on Mahdaviyat

نویسندگان [English]

  • Hassan Mollaei Shahrestanaki‎ 1
  • Zoheir Dehghani Arani‎ 2
1 Ph.D. Candidate in Theoretical Foundations of Islam, University of Islamic Ma'arif, Qom, Iran (Corresponding Author).‎
2 Assistant Professor, Department of Theoretical Foundations of Islam, University of Tehran, Tehran, Iran.‎
چکیده [English]

The doctrine of Mahdaviyat is among the most fundamental beliefs of Shi'ism. Abdulaziz Sachedina, an Islamic scholar and Shi'a researcher residing in the West, has analyzed this doctrine through a historical approach. This research is written with the aim of analyzing, evaluating, and critiquing Sachedina’s Mahdist views and assessing his methodology. Adopting an analytical-critical approach, this article first analyzes and evaluates Sachedina’s historical method, and subsequently critiques his perspectives on issues such as the formation of the theory of Occultation, its division into Major and Minor stages, the process of appointing the third deputy, and the objectives and conclusion of the deputyship institution, by referencing Shi'a sources. Sachedina’s historical approach has influenced his views on Mahdist issues. His claims—such as the classification of the two Occultations being an invention of later jurists, the impact of socio-political factors on the formation of the doctrine of Occultation, and the interference of Abu Sahl al-Nawbakhti in the appointment of the third deputy—are inconsistent with Shi'a viewpoints. Relying solely on a historical method is insufficient for analyzing and explaining doctrinal teachings; to avoid misunderstandings, such an approach must be complemented by a phenomenological perspective and engagement with authoritative epistemological sources.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Mahdaviyat
  • Sachedina
  • Historical Methodology
  • Evolution of Mahdist Doctrines
  • Minor and Major Occultation
  • The Four Deputies (Nawab al-Arba'ah)
  • Deputyship Institution

مراجع

آیت‌اللهی، سید محمدتقی. (1382 «الف»). امام مهدی# منجی اسلام (1). انتظار موعود، 3(10)، صص 99ـ122.
آیت‌اللهی، سید محمدتقی. (1383). امام مهدی# منجی اسلام (2). انتظار موعود، 4(11ـ12)، صص 153ـ196.
آیت‌اللهی، سید محمدتقی. (1382 «ب»). مروری بر دو اثر علمی دانشگاهی در غرب دربارۀ مهدویت. انتظار موعود، 3(8)، صص 225ـ236.
آیت‌اللهی، سید محمدتقی. (1386). مهدی، قائم منجی و امام دوازدهم. مشرق موعود، 1(1)، صص 36ـ58.
ابن‌بابویه، محمد بن علی. (1395ق). کمال الدین و تمام النعمة (ج 1و2) (مصحح: علی‌اکبر غفاری). تهران: انتشارات اسلامیه.
ابن‌بابویه، محمد بن علی. (1413ق). من لایحضره الفقیه (ج 1) (محقق: علی‌اکبر غفاری). قم: انتشارات نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزۀ علمیه قم.
ابن‌قولویه، جعفر بن محمد. (1356ق). کامل الزیارات (محقق: عبدالحسین امینی). نجف اشرف: دارالمرتضویة.
اشعری، ابوالحسن. (1980م). مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلین (مصحح: هلموت ریتر). ویسبادن: فرانس شتاینر.
اشعری،  سعد بن عبدالله. (1360). المقالات و الفرق (محقق: محمدجواد مشکور). تهران: مرکز انتشارت علمی و فرهنگی.
اندلسی، ابن‌حزم. (1416ق). الفصل فی الملل و الأهواء و النحل. بیروت: دارالکتب العلمیة.
انصاری، حسن. (1399). رساله‌ای بازمانده از واقفیان و ردیه شیخ طوسی. بازیابی‌شده در7/1/1399، از:
https://ansari.kateban.com/post/4397.
بغدادی، عبدالقاهر. (1408ق). الفرق بین الفرق و بیان الفرقة الناجیة منهم‏. بیروت: دارالجیل - دارالآفاق.
تکیل اوغلو، احمدسلیم. (1396). مصاحبه با عبدالعزیز ساچدینا؛ زندگی و پژوهش‌ها (مترجمان: علی حسن‌نیا و محدثه نظامی). احسن الحدیث، 2(4)، صص 129ـ181.
جباری، محمدرضا. (1380). سازمان رهبری شیعه در عصر غیبت صغری. انتظار موعود، 1(1)، صص 157ـ168.
جندقی، بهروز. (1385). مصاحبه با ساشادینا (دفاع از کتاب مهدویت در اسلام). انتظار موعود، 6(18)، صص 155ـ170.
حجامی، حسین. (1395). شناخت، بررسی و نقد کلامی جریان‌های انحرافی مهدویت. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
حر عاملی، محمد بن حسن. (1425ق). اثبات الهداة بالنصوص و المعجزات (ج 5). بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
حسین، جاسم. (1377). تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهمO. (مترجم: سید محمدتقی آیت‌اللهی). تهران: انتشارات امیرکبیر.
حلی، حسن بن یوسف.(1381). ترتیب خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال. مشهد: بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی.
حلی، ‌علی بن موسی. (1375). کشف المحجة لثمرة المحجة (محقق: محمد حسون). قم: بوستان کتاب.
خزاز رازی،‌ علی بن محمد. (1401ق). کفایة الأثر فی النص علی الأئمة الإثنی عشر^ (محقق: عبداللطیف حسینی کوهکمری). قم: بیدار.
دهقانی آرانی، زهیر. (1402). سیر تحول نگاه مستشرقان به مهدویت در 150 سال اخیر. قم: پژوهشگاه فرهنگ و علوم اسلامی.
ساشادینا، عبدالعزیز. (1394). روش‌شناسی مطالعات اسلامی در غرب (محقق و مدون: یاسر عسگری و رسول نوروزی فیروز). قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
ساشادینا، عبدالعزیز. (1390). غیبت امام مهدیO (مترجم: سید محمدتقی آیت‌اللهی، منتقد: جواد جعفری). مشرق موعود، 1(1)، صص 26ـ79.
شهبازیان، محمد. (1402). مهدویت و مستشرقان. قم: مرکز المصطفی’.
شهرستانی، محمد بن عبد الکریم. (1364). الملل و النحل (ج 1) (محقق: محمد بدران). قم: الشریف الرضی.
صدر، سید محمدباقر. (1979م). بحث حول الولایة. بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
طبرسی، احمد بن علی. (1403ق). الاحتجاج علی أهل اللجاج (ج 2). مشهد: نشر مرتضی.
طوسی، محمد بن حسن. (1373). رجال الطوسی (محقق: جواد قیومی اصفهانی). قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجامعة المدرسین بقم المقدسة.
طوسی، محمد بن حسن. (1363). رجال الکشی (ج 2) (محقق: سید مهدی رجایی). قم: مؤسسه آل البیت:.
طوسی، محمد بن حسن. (1411ق). کتاب الغیبة (محققان: عبادالله تهرانی و علی‌احمد ناصح). قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
علم‌الهدی، سید مرتضی. (1411ق). الذخیرة فی علم الکلام (مصحح: سید احمد حسینی). قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجامعة المدرسین بقم المقدسة.
علم‌الهدی، سید مرتضی. (1419ق). المقنع فی الغیبة (محقق: السید محمد علی الحکیم). بیروت: مؤسسة آل البیت: لإحیاءالتراث.
فرامرز قراملکی، احد. ( 1385). روش‌شناسی مطالعات دینی (تحریری نو). مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
کفعمی، ابراهیم بن علی. (1405ق). المصباح. قم: دارالرضی.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1407ق). الکافی (ج 1) (محققان: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی). قم: دارالکتب الاسلامیة.
مجلسی، محمدباقر. (1403ق). بحار الأنوار (ج 99). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
مسعودی، علی بن حسین. (1384). اثبات الوصیة. قم: انصاریان.
مفید، محمد بن محمد. (1413ق «الف»). أوائل المقالات فی المذاهب والمختارات (محقق: ابراهیم انصاری، معلق: فضل الله زنجانی و عباسقلی واعظ چرندابی). قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
مفید، محمد بن محمد. (1413ق «ب»). الفصول العشرة. قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
موحدیان عطار، علی. (1395). روش‌شناسی دین‌پژوهی (روش‌ها، رویکردها، نگرش‌ها، رشته‌ها و ساختارها). قم: مرکز نشر و ترجمه المصطفی’.
موسوی، سید رضی. (1389). شرق‌شناسی و مهدویت. قم: بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعودO.
ناصری، ریاض محمد حبیب. (1411ق). الواقفیة؛ دراسة تحلیلیة. مشهد: کنگرۀ جهانی حضرت رضا×.
نجاشی، احمد بن علی. (1365). رجال النجاشی. قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجامعة المدرسین بقم المقدسة.
نعمانی، محمد بن ابراهیم. (1397ق). الغیبة للنعمانی (مصحح و محقق: علی‌اکبر غفاری). تهران: نشر صدوق.
نمازی شاهرودی،  علی. (1414ق). مستدرکات علم الرجال (ج 5). قم: انتشارات نشر اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیه قم.
نوبختی، حسن بن موسی. (1404ق). فرق الشیعة (معلق: محمدصادق بحرالعلوم). بیروت: دارالأضواء.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار