راهبردهای هم‌گرایی تشیع با دیگر مذاهب در غرب آفریقا و ظرفیت آن‌ها در امت‌سازی مهدوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه آینده‌پژوهی دین و دین‌داری، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران (نویسندۀ مسئول).‏

2 دکتری مذاهب کلامی، دانشکدهٔ مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران.‏

10.22081/jm.2026.74709.1139

چکیده

تشیع در غرب آفریقا در دهه‌های اخیر، در بستر تعامل پیچیده با اهل‌سنت و تصوف، با مسئلهٔ «چگونگی هم‌گرایی مذهبی بدون نفی هویت اعتقادی» روبه‌روست. از سوی دیگر، گفتمان امت‌سازی مهدوی بر شکل‌دهی جامعه‌ای واحد، عادل و هم‌افزا در میان مسلمانان تأکید دارد. این مقاله با رویکردی تحلیلی ـ توصیفی، به بررسی راهبردهای هم‌گرایی تشیع با دیگر مذاهب در غرب آفریقا و تبیین ظرفیت آن‌ها در فرایند امت‌سازی مهدوی می‌پردازد. روش تحقیق در مقاله، کیفی و مبتنی بر رویکرد داده‌بنیاد است و داده‌ها ازطریق مصاحبهٔ نیمه‌ساخت‌یافته با نخبگان و فعالان مذهبی در غرب آفریقا، گردآوری و در سه مرحلهٔ کدگذاری تحلیل شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که راهبردهای هم‌گرایی در سه بعد اصلی «ساختار نظام‌مند جامعهٔ تشیع»، «تعاملات مذاهب» و «هم‌افزایی مذاهب»، و هشت مقولهٔ «رهبریت و مرجعیت»، «استعدادهای توسعه‌ای»، «مشارکت مذاهب»، «مدیریت بحران»، «درمان آسیب‌ها»، «وحدت اسلامی»، «تبلیغ قرآنی و مشترک» و «دیپلماسی مذهبی» سامان می‌یابد. تحلیل مهدویِ این الگو حاکی از آن است که تقویت مرجعیت دینی کارآمد، مشارکت اجتماعی و فرهنگی مشترک، مدیریت بومی بحران‌ها، تأکید بر مشترکات اعتقادی، و کنش فعال رسانه‌ای و دیپلماتیک، می‌تواند به تقویت هویت امت واحده، کاهش منازعات فرقه‌ای و افزایش هم‌افزایی میان شیعیان، اهل‌سنت و جریان‌های صوفی در غرب آفریقا بینجامد. نتیجه آنکه، راهبردهای هم‌گرایی مذهبیِ شناسایی‌شده، در صورت بازخوانی آگاهانه در چارچوب آرمان امت‌سازی مهدوی، قابلیت ارائه در قالب یک الگوی میدانی برای مدیریت تنوع مذهبی در جهان اسلام را داراست.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Strategies for the Convergence of Shi’ism with Other Islamic Schools in West ‎Africa and Their Capacity for Mahdawi Ummah-Building

نویسندگان [English]

  • Jalal Rizaneh 1
  • Seyed Mohammad Ahmadi 2
1 Assistant Professor, Department of Futures Studies of Religion and Religiosity, Islamic Sciences and Culture Academy, Qom, Iran‏ ‏‏‎(Corresponding Author).‎
2 PhD Graduate in Islamic Denominations (Kalāmī Schools), Faculty of Islamic Denominations, University of ‎Religions and ‎Denominations, Qom, Iran.‎
چکیده [English]

In recent decades, Shi’ism in West Africa, within the complex context of its interaction with Sunnism and Sufism, has faced the challenge of “how to achieve religious convergence without negating sectarian identity.” On the other hand, the Mahdist discourse of Ummah-building emphasizes the formation of a unified, just, and synergistic society among Muslims. This paper, employing an analytical-descriptive approach, examines strategies for the convergence of Shi’ism with other denominations in West Africa and elucidates their potential in the process of Mahdist Ummah-building. The research method is qualitative, based on a Grounded Theory approach, with data collected through semi-structured interviews with religious elites and activists in West Africa, analyzed through three stages of coding. The findings indicate that convergence strategies are organized into three primary dimensions: “systematic structure of the Shiite community,” “inter-denominational interactions,” and “denominational synergy,” encompassing eight categories: “leadership and Marja’iyya (authority),” “developmental talents,” “inter-denominational participation,” “crisis management,” “remediation of harms,” “Islamic unity,” “Quranic and joint propagation,” and “religious diplomacy.” A Mahdist analysis of this model suggests that strengthening efficient religious authority, fostering joint socio-cultural participation, utilizing indigenous crisis management, emphasizing shared theological foundations, and engaging in proactive media and diplomatic efforts can reinforce the identity of a unified Ummah, mitigate sectarian conflicts, and enhance synergy among Shiites, Sunnis, and Sufi currents in West Africa. Consequently, if the identified religious convergence strategies are consciously reinterpreted within the framework of the Mahdist Ummah-building ideal, they have the potential to be presented as a field model for managing religious diversity across the Islamic world.

کلیدواژه‌ها [English]

  • ‎ Religious convergence
  • Shi’ism
  • Sunnism
  • Sufism
  • West Africa
  • Mahdist Ummah-building
  • ‎Religious diplomacy.‎

مراجع

ابن ابی‌شیبه، عبدالله. (2006). المصنف (به کوشش محمد بن عبدالله اللحیدان). ریاض: دارالتمیمی للنشر.
ابن حبان، محمد. (1993). صحیح ابن حبان (به کوشش شعیب ارنؤوط). بیروت: مؤسسه الرساله
ابن ماجه قزوینی، محمد. (2007). سنن ابن ماجه (به کوشش محمد فؤاد عبدالباقی). بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابوداوود سجستانی، س. (2009). سنن ابی‌داود (به کوشش ی. الحاج احمد). بیروت: دارالفکر.
احمد بن حنبل. (2001). مسند امام احمد بن حنبل (به کوشش شعیب ارنؤوط). بیروت: مؤسسه الرساله.
احمدی، سید محمد. (1۴۰2). راهبردهای همگرایی تشیع و دیگر مذاهب در غرب آفریقا (استاد راهنما: سید ابوالحسن نواب). پایان نامه دکتری، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکدهٔ مذاهب اسلامی، گروه مذاهب اسلامی.
اتحاد علماء (تحت اشراف لجنه تقصی الحقائق بمجلس الأمناء). (2۰11م). التشیع فی افریقیا (تقریر میدانی). بی‌جا: مرکز بین‌المللی لجنه تقصی الحقائق.
پورطاهری، مهدی. (13۸۸). اولویت‌بندی جایگاه کشورهای آفریقایی در سیاست‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی جمهوری اسلامی ایران با استفاده از تکنیک‌های تصمیم‌گیری چندشاخصه. پژوهشنامهٔ آفریقا، 1(1)، صص 11‑2۸.
ترمذی، محمد. (2007). سنن ترمذی (به کوشش احمد شاکر). بیروت: دارالکتب العلمیه.
حاکم نیشابوری، محمد. (1990). المستدرک علی الصحیحین (به کوشش مصطفی عبدالقادر عطا). بیروت: دارالکتب العلمیه.
حاتمی، محمدرضا. (13۹۰). چالش‌های فراروی گسترش دین اسلام در آفریقا. دانش سیاسی، 1(15)، صص ۹۹‑125.
حسینی، سیده مطهره. (13۹1). شیعیان و فرصت‌ها و چالش‌های حضور آنان در آفریقا. شیعه‌شناسی، 1۰(3۸)، صص 146‑107.
سیدمرادی، سید احمد. (13۹۹). شیعه در آفریقا؛ وضعیت‌شناسی و روند گسترش. قم: انتشارات مجمع جهانی اهل‌بیت.
سیوطی، جلال‌الدین. (1981). الجامع الصغیر فی أحادیث البشیر النذیر. بیروت: دارالکتب العلمیه.
طبرانی، سلیمان. (1983). المعجم الکبیر (به کوشش حمدی عبدالمجید سلفی). موصل: مکتبة العلوم والحکم.
کوک، ژوزف. (13۷3). مسلمانان آفریقا (مترجم: اسدالله علوی). مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
لاپیدوس، ایرام. (13۸۷). تاریخ جوامع اسلامی (مترجم: علی بختیاری‌زاده). تهران: انتشارات اطلاعات.
لویتزیون، نهمیا؛ پولز، رندال. (13۹۶). تاریخ اسلام در آفریقا (مترجمان: محمدرضا محمدی شکیبا و سید علی جلال‌زاده و محمدحسن ایپکچی). قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. (اثر اصلی منتشرشده در سال 2۰۰۰).
مبیتی، جان اس. (13۸3). ادیان و فلسفه آفریقایی (مترجم: مرضیه شنکایی). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
مرتضی، محمدحسین. (13۸۶). الولاء الحقیقی فی الشعب الافریقی. بیروت: مؤسسهٔ البلاغ.
متقی هندی، علاءالدین علی. (1۴1۹ق). کنز العمّال فی سنن الأقوال و الأفعال. بیروت: دار الکتب العلمیة.
هاشمی‌نسب، سید سعید. (بی‌تا). آیندهٔ شیعیان غرب آفریقا؛ چالش‌ها و فرصت‌ها. تهران: معاونت پژوهشی مجمع جهانی اهل‌بیت(ع).
هاشمی‌نسب، سید سعید؛ عصمتی، حسن؛ هاشمی، محمد صدر؛ و عروج‌نیا، پروانه. (13۹۰). تصوف در شمال آفریقا. تهران: مؤسسه بین‌المللی الهدی.
هیسکت، مروین. (13۶۹). گسترش اسلام در غرب آفریقا (مترجمان: احمد نمایی و محمدتقی اکبری). مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
Ahmadi, S. M. M. (2023). Strategies for the convergence of Shi’ism with other schools of thought in West Africa [Doctoral dissertation, University of Religions and Denominations]. Faculty of Islamic Denominations.
Charmaz, K. (2014). Constructing grounded theory (2nd ed.). Los Angeles: CA: Sage Publications.
Cook, J. (1994). Muslims of Africa (A. Alavi, Trans.). Mashhad: Astan Quds Razavi Publishing.
Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2018). Qualitative inquiry and research design: Choosing Among Five Approaches (4th ed.). Los Angeles: CA: Sage Publications.
Hatami, M. R. (2011). Challenges facing the spread of Islam in Africa. Journal of Political Science, 1(15), pp. 99–125.
Hosseini, S. M. (2012). Shi’as and the opportunities and challenges of their presence in Africa. Journal of Shi’a Studies, 10(38).
Leichtman, M. A. (2022). Ngo-ization as legitimization: The ‘engineering’ of a Senegalese Shi‘i Islamic development model. Islamic Africa, 13(2), pp. 182–219. https://doi.org/‎10.1163/21540993-01302005.
Murtaza, M. (2023). There is no strategy regarding activities in Africa/Consequences of lack of unity among Shiites in Africa: Murtaza Murtaza. AhlulBayt News Agency (ABNA). https://en.abna24.com/story/1426020
Seyyedmoradi, S. A. (2020). Shi’a in Africa: Situational analysis and expansion trends. Qom: AhlulBayt World Assembly Publishing.
Strauss, A., & Corbin, J. (1998). Basics of qualitative research: Techniques and procedures for developing grounded theory (2nd ed.). Thousand Oaks: Sage Publications.
Umar, M. S., & Woodward, M. (2020). The Izala effect: Unintended consequences of Salafi radicalism in Indonesia and Nigeria. Contemporary Islam, 14(1), pp. 49–73. https://doi.org/‎10.1007/s11562-019-00441-y.
Yavuz, H. (2025). Afrika'da İslâm'ın yayılmasında hac yolculuklarının etkisi [The effect of Hajj journeys on the spread of Islam in Africa]. Bitlis İlahiyat Dergisi, (14) .pp. 71-87.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار