عدالت مهدوی، تجلی عقلانیت اسلامی در عصر ظهور

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

‏استادیار، گروه اشاعۀ اطلاعات و دانش، پژوهشکدۀ مدیریت اطلاعات و مدارک اسلامی، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ‏قم، ایران. ‏

10.22081/jm.2026.72860.1123

چکیده

تحقق عدالت فراگیر از مهم‌ترین آرمان‌های تاریخ بشری است که در عصر ظهور حضرت مهدی(عج) محقق می‌شود. مسئلۀ پژوهش در دو محور صابل طرح است: نخست، تصور عام دربارۀ عدالت مهدوی به‌گونه‌ای رجامحور و متکی بر مداخلۀ دفعی امام در فرایند تحقق عدالت؛ و دوم، برداشتی صوری از عدالت است. پرسش پژوهش آن است که عدالت مهدوی به‌لحاظ محتوایی چه منطقی دارد و نقش امام زمان در تحقق آن چه خواهد بود. روش انجام این تحقیق، کیفی و از نوع تحلیل فلسفی است که طی آن براساس چارچوب عقلانیت اسلامی با تمرکز بر ساحات سه‌گانه‌اش در وجود انسان (اندیشه، انگیزش و عمل)، مبنا و منطق عدالت مهدوی تبیین شده و از همین رهگذر، اختلافات مبادی تصوری اندیشه‌های بشری با آموزه‌های اسلامی دربارۀ محتوای عدالت روشن گردیده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که عدالت مهدوی محصول کمال عقلانیت اسلامی در جهان عصر ظهور است و نقش امام معصوم در این راستا، تربیت، هدایت و ارتقای این عقلانیت تا رسیدن جامعه به بلوغ جمعی و استغنای وجودی انسان‌هاست.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Mahdist Justice: The Manifestation of Islamic Rationality in the Era of Reappearance

نویسنده [English]

  • Ehsan Rahimi
Mahdist Justice: The Manifestation of Islamic Rationality in the Era of Reappearance
چکیده [English]

The realization of comprehensive justice is one of the most significant ideals of human history, which will be achieved in the Era of Reappearance of Imam Mahdi (AS). The problem of this research is addressed in two dimensions: first, the common perception of Mahdist justice, which is often viewed as miracle-oriented and reliant solely on the Imam's abrupt intervention in the process of establishing justice; and second, the formalistic interpretation of justice. The research question is: what is the logic of Mahdist justice in terms of content, and what role will the Imam of the Time play in its realization? The research methodology is qualitative and based on philosophical analysis. Utilizing the framework of "Islamic Rationality," with a focus on its three human dimensions (thought, motivation, and action), the foundation and logic of Mahdist justice are explained. Through this process, the discrepancies between the foundational concepts of human-centric ideologies and Islamic teachings regarding the content of justice are highlighted. The findings demonstrate that Mahdist justice is the product of the perfection of Islamic Rationality in the world of the Era of Reappearance. In this regard, the role of the Infallible Imam is to educate, guide, and elevate this rationality until society achieves collective maturity and existential independence.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Keywords: Justice
  • Era of Reappearance
  • Imam Mahdi (AS)
  • Wisdom
  • Islamic Rationality
* قرآن کریم
** نهج‌البلاغه
آذرخشی، مصطفی. (1396). همراهی توحید و عدل در آیات و روایات.مطالعات قرآن و حدیث سفینه، 14(54)، صص 60‑77.
ابن‌منظور، محمد. (1416ق). لسان العرب (ج1، 11). بیروت: دار صار.
اربلی، علی بن عیسی. (1381ق). کشف ‌الغمه فی معرفه‌ الائمه (ج2). تبریز: بنی‌هاشمی.
اله‌وردی‌ها، محمدمهدی. (1401). چشم‌انداز حاکمیت مهدوی از منظر حقوق شهروندی و توسعۀ عدالت (در نهج‌البلاغه و روایات مهدوی). مشرق موعود، 17(63)، صص 151‑131.
الهی‌زاده، محمدحسین؛ امامی، مجتبی؛ تراب‌زاده، محمدصادق. (1399). جامعه‌پردازی مبتنی بر قسط و عدل؛ برداشتی از المیزان. پژوهش‌های میان‌رشته‌ای قرآن کریم، 11(2)،
صص 81‑114.
الهی‌نژاد، حسین. (1401). تحلیل الگویی عدالت اجتماعی مهدوی در عصر غیبت براساس نظریه ولایت فقیه. اسلام و مطالعات اجتماعی، 10(1)، صص 7‑35. https://doi.org/‎10.22081/jiss.2021.61800.1846
بایرامی، حمید. (1400). معنویت، عدالت و عقلانیت در اندیشۀ سیاسی امام خمینی+. فرهنگ پژوهش، 14(48)، صص 5‑34. https://doi.org/‎10.22081/fpq.2022.73387
بهروزی‌لک، غلامرضا؛ کفیلی، رضا. (1401). نقش و جایگاه آموزه‌های مهدویت در تحقق اهداف بیانیۀ گام دوم انقلاب اسلامی (با تأکید بر آموزۀ عدالت). مطالعات بیداری اسلامی، 11(1)، صص 7‑27.
پورعزت، علی‌اصغر؛ ظفری، حسین. (1398). پدیداری شعور و معرفت عامه به‌مثابۀ مقدمۀ استقرار حکمرانی عدل معصوم. مشرق موعود، 13(50)، ص 231-256.
پورمولا، محمدهاشم؛ غلامی، مرجان؛ و بن‌زاده، راضیه. (1394). معناشناسی واژۀ عدل در قرآن کریم بر مبنای روش ایزوتسو. پژوهش‌های قرآن و حدیث، 48(1)، ص 1‑23. https://doi.org/‎10.22059/jqst.2015.56401
جوادی آملی، عبدالله. (1383). مهدویت و عدل الهی. انتظار موعود، 4(13)، صص 41‑55.
جوادی آملی، عبدالله. (1387). امام مهدی موجود موعود. قم: اسراء.
جعفری ولنی، علی‌اصغر. (1397). منطق به‌مثابۀ روش‌شناسی پژوهش‌های فلسفی. پژوهش‌های معرفت‌شناختی، 7(15)، صص 89‑115.
حر عاملی، محمد بن حسن. (1425ق). اثبات الهداه (ج5). بیروت: مؤسسۀ الاعلمی للمطبوعات.
حسنی، ابوالحسن(1390). حکمت سیاسی متعالیه. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
خمینی، سید روح‌الله. (1377). چهل حدیث. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی&.
درخشه، جلال. (1386). عدالت از دیدگاه امام علی‌×. دانش سیاسی، 3(1)، صص 5‑37. ‏.‏‎ https://doi.org/‎10.30497/pk.2007.50
رحیمی، احسان؛ زارعی متین، حسن؛ و توکّلی، عبدالله. (1401). تبیین چارچوب عقلانیت براساس آموزه‌های اسلامی و سهم‌یاری‌های آن برای مدیریت دولتی. مدیریت اسلامی، 29(4)، صص 5‑48.
رحیمی، احسان. (1403). درآمدی بر عقلانیت اسلامی و دلالت‌های آن در مدیریت دولتی (با تأکید بر آیات و روایات). قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
راغب اصفهانی، حسین. (1412ق). المفردات القرآن (ج1). بیروت: دارالعلم الادارالشامیه.
زمانی محجوب، حبیب. (1394). جایگاه عدالت و پیشرفت در مدینۀ فاضلۀ حضرت مهدی#. آیین حکمت، 7(23)، صص 131‑156.
سلمانی، محسن. (1397). ترسیم سیمای عدالت مهدوی در عصر ظهور و ارائۀ مدل مفهومی. مشرق موعود، 12(2)، صص 401‑423.
شجاعیان، محمد؛ طاهری، محمدرضا. (1396). معیارهای عدالت سیاسی در اسلام: رویکردی انسان‌شناختی. پژوهش‌های سیاست اسلامی، 5(12)، صص 61‑83.
صادقی، حسن. (1389). عدالت امام از دیدگاه امام رضا× با تأکید بر عدالت اجتماعی. معرفت، 19(158)، صص 85‑98.
صدر، موسی. (1386). رهیافت‌های اقتصادی اسلامی (3) (مترجم: مهدی فرخیان). تهران: مؤسسۀ فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر.
صدوق، محمد بن علی بن بابویه. (1405ق). کمال الدّین و تمام النّعمه (مصحح: علی‌اکبر غفاری، ج2). قم: جامعه مدرسین.
صفار قمی، محمد بن حسن. (1404ق). بصائر الدرجات (محقق: میرزا حسن کوچه‌باغی) تهران: منشورات الأعلمی.
طباطبایی، محمدحسین. (1363). المیزان فی تفسیر القرآن (ج2، 7). تهران: امیرکبیر.
عنایت، حمید. (1377). بنیاد فلسفه سیاسی در غرب. تهران: زمستان.
فراهانی، زهرا. (1398). گسترۀ عدالت در حکومت حضرت مهدی#. مطالعات مهدوی، 10(45)، صص 85‑97.
فراهیدی، خلیل. (1405ق). کتاب العین (ج2). قم: دارالهجره.
قاسمی، فرج‌الله. (1386). بررسی تطبیقی عدالت سیاسی در اندیشۀ سیاسی مهدویت و جان رالز. مشرق موعود، 1(3)، صص 111‑130.
قرائتی، محسن. (1387). تفسیر نور (ج9). تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
قراملکی، احد. (1385). روش‌شناسی مطالعات دینی. مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
قربان‌زاده، مهدی. (1384). عدالت مهدوی و توسعۀ سیاسی. انتظار موعود، 5(15)، صص 75‑94.
قرشی، سید علی‌اکبر. (1371). قاموس قرآن (ج4). تهران: دارالکتب الاسلامیه.
قوامی، صمصام‌الدین. (1383). مدیریت، عدالت، مهدویت. انتظار موعود، 4(14)، صص 187‑218.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1363). الکافی (مصحح: علی‌اکبر غفاری، ج1). تهران: دارالکتب الاسلامیه.
لک‌زایی، صدیقه. (1396). سطوح عدالت در نظام سیاسی اسلام با نگاهی به اندیشۀ امام خمینی+. مطالعات انقلاب اسلامی، 14(51)، صص 141‑160.
لک‌زایی، نجف. (1393). امنیت متعالیه. سیاست متعالیه، 2(5)، صص 7‑28.
لوین، اندرو. (1380). طرح و نقد لیبرال دموکراسی (مترجم و منتقد: سعید زیباکلام). تهران: سمت.
محمدپور، احمد. (1397)، روش در روش: دربارۀ ساخت معرفت در علوم انسانی. قم: لوگوس.
محمدزاده، رضا. (1383). تحلیل فلسفی. پژهشنامۀ فلسفۀ دین (نامۀ حکمت)، (4)،
صص 67‑99.
مرزوقی، رحمت‌الله؛ مروتی، مرضیه. (1390). جایگاه عدالت در دولت کرامت‌محور مهدوی
از منظر مقام معظم رهبری (رویکردی به دولت زمینه‌ساز). معرفت، 20(162)،
صص 95‑105.
مصطفوی، حسن. (1386). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم (ج8). تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
مطهری، مرتضی. (1390). اصول فلسفه و روش رئالیسم (ج2). تهران: صدرا.
مفید، محمد بن محمد. (1413ق). الاختصاص. قم: الموتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید.
مکارم شیرازی، ناصر. (1380). تفسیر نمونه (ج23). تهران: دارالکتب الاسلامیه.
نعمانی، محمد بن ابراهیم. (1399ق). الغیبه. تهران: مکتبه الصدوق.
نوروزی، محمدرضا. (1395). تاریخچۀ بحث عدل. قرآن و حدیث سفینه، 14(50)،
صص 10‑27.
واسطی، عبدالحمید. (1396). عدل شبکه‌ای؛ توصیف و تبیینی از عدالت با اقتباس از مبانی معرفتی اسلام (پیشنهادی برای نظریۀ پایه در حیطه‌های مختلف عدالت). تحقیقات بنیادین علوم انسانی، 3(2)، صص 73‑95.
واعظی، احمد. (1384). عدالت صوری، عدالت محتوایی. علوم سیاسی، 8(29)، صص 85‑98.
واعظی، احمد. (1402). سلسلهنشست‌های درس‌گفتارهای عدالت، جلسۀ 9 و 10: عدالت در اندیشۀ فکری فلسفی (بررسی نظریۀ عدالت از منظر نظریۀ اعتباریات علامه طباطبایی). قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
https://B2n.ir/km5067
هادوی‌نیا، علی‌اصغر. (1388). عدل الهی، اعتدال انسانی و عدالت اجتماعی - اقتصادی از منظر قرآن کریم. قبسات، 14(52)، صص 197‑221.
هاشمی خویی، حبیب‌الله. (1400). منهاج البراعه (16). تهران: مکتب الاسلامیه.
یمنی، عبدالباقی بن عبدالمجید. (1425ق). الترجمان عن غریب القرآن. بیروت: دارالکتب العلمیه.